IJmedam
 
Ymedaem
bron: Fan Galama oant gemeente Himmelumer Aldefurd door G. Koopmans
De IJmedam vlak voor de afbraak in 1925.
 
Jonkheer van Swinderen woonachtig in Rijs laat in 1851 op de IJmedam het eerste stoomgemaal van Friesland bouwen voor het droogleggen van Het Flait tussen Molkwerum Koudum en Hemelum. Dit duurde twee jaar. Bij het gemaal kwamen een houtzagerij, olieslagerij enz. en een aantal woningen. Het complex heeft tot 1886 dienst gedaan. De woningen werden afgebroken In 1925 verdween het laatste fabrieksgebouw. Wat overbleef was alleen een elektrisch gemaal voor het drooghouden van de polder It Flait. Anno 2018 is Yacht Centre Warns op deze historiche plek gevestigd.
 
It Flait
bron:www.hisgis.nl
Het digitale kadastrale minuutplan uit 1832 gecombineerd met de topografiche militaire kaart uit 1864. Het Flait was in 1832 nog een meertje middels een sloot verbonden met De Geeuw.
Wie was IJme (Yme)? Op de Schotanus Atlas uit 1718 Emedam genoemd.
 
IJmedam 1718 IJmedam 1859
bron: www.tresoar.nl bron: www.tresoar.nl
Atlas Schotanus 1718 Atlas Eekhoff 1849-1859
 
In het voorjaar van 1851 heeft jonkheer J.H.F.K. Gerlacius van Swinderen uit Gaasterland een stoomgemaal gebouwd om It Flait, ongeveer 100 ha., droog te malen, de eerste in Friesland die voor dit doel gebruikt werd en daardoor veel indruk maakte. Toen de polder droog was, maakten ze het nieuwe land vlak, groeven sloten en werden er boerderijen gebouwd. Daar bleef het niet bij. De jonkheer richtte ook een eekmalerij op; dit werd gewonnen van de bast van jonge eike stammen door het aan het einde van de vorige eeuw (lees 19e eeuw) in de Gaasterlandse bossen bekende eikekloppen; in het voorjaar ’s morgens vroeg  vooral door kinderen uitgevoerd zodat in de verre omtrek van het bos het slaan van de hamers tegen de stammen gehoord werd. Wanneer de bast goed droog was , werd hij tot een fijne poeder vermalen. De zo gewonnen eek werd samen met urine bij het looien van leer gebruikt, maar ook voor het tanen van touw, netten en zeildoek.
bron: Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde, p. 307, G. Abma
 
IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 8 april 1856
 
Op de Ymedaem kwam in de loop van de tijd nog een houtzagerij, een machinefabriek en een olieslagerij te staan en alles werd toen voor eerst aangedreven door stoomkracht. Voor de benodigde arbeiders liet de Jonkheer een vijftiental huisjes bouwen. Behalve hem was Wabe de Jong uit Koudum bij de onderneming  betrokken. Tezamen richtten de heren de “Firma W.J. de Jong en Co” op, handelaren in gezaagde en ongezaagde houtwaren, gemalen run, raap- en lijnkoeken. Ze hadden ook een eigen kofschip, “De Onderneming”, met K.R. Kooiman als kapitein.  Het was net alsof de oude tijden weer terug waren want net als toen werd het hout uit Scandinavië gehaald. De lijnolie, geperst uit het zaad van vlas, werd gebruikt in de industrie, onder andere voor het maken van verf. Wat van de vrucht overbleef werden lijnkoeken gemaakt voor het vee.
 
IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 21 december 1858
 
IJmedam
bron: www.hisgis.nl
Het stoomgemaal, water- zaag-, olie en runmolen IJmedam op de Topografische Militaiere Kaart (TMK) opgemaakt in 1864.
 
IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 25 oktober 1861
 
bron: Het Amsterdamsche Handels en effectenblad van 19 december 1863
 
In 1872 kwam Meine Annes Meinesz, op verzoek van burgemeester Van Swinderen, terug naar Gaasterland om de olieslagerij op de Ymedaem van de ondergang te redden. Meine kende de kneepjes van het vak, omdat hij in Heerenveen een soortgelijk bedrijf had.
Johannes Jacobs Groenewold (1825-1890) verhuisde in oktober 1872 met zijn gezin vanuit 't Meer bij Heerenveen ook naar de Ymedaem. Ze gingen wonen in één van de arbeiderswoningen bij de fabriek, op nummer B18. In Heerenveen verdiende Johannes zijn geld als olieslagersknecht en rogmolenaarsknecht. Het zou zo kunnen zijn dat zijn baas in Heerenveen Meine Annes Meinesz was en dat die hem heeft gevraagd om hem te helpen de olieslagerij op de Ymedaem te redden. De zonen Jacob, Roelf en Jan hebben ook gewerkt in de fabriek op de Ymedaem.
Naast Johannes Groenewold kwamen ook Gijsbert Hendriks Koelstra (1841-1902) en Hendrik Sjoerds Haantjes (1848-1926) vanuit 't Meer naar de olieslagerij op de IJmedam.
 
Gijsbert Koelstra IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 21 november 1876 bron: Leeuwarder Courant van 4 juli 1879
 
IJmedam
bron: www.tresoar.nl
Netteplan 1887 kadastrale gemeente Koudum sectie G blad 4 opgemaakt in het jaar dat de fabriek sloot.
Het gehele terrein op de IJmedam bestond uit de onderstaande percelen.
1291 = woning 1221 = woning met erf ?
1292 = woning 1222 = woning met erf ?
1293 = woning 1223 = woning met erf ?
1294 = woning 1224 = woning met erf ?
1295 = woning 1253 = woning met erf ?
1296 = woning 1254 = woning met erf?
1297 = woning 1255 = fabriek ?
1298 = woning 1220 = woning ? met erf
1299 = fabrieksterrein 1225 = fabriek ?
1216 en 1231 = oever 1226 = fabriek ?
1219 = haven 1227 = fabriek ?
1217 = ringvaart 1228 = fabriek ?
1230 = ringvaart 1229 = fabrieksterrein ?
 
Welke gezinnen woonden in de zeker 14 woningen op het fabriekterrein?
Anne Buisma, Rijkscommies te Drogeham (1842) en later boekhouder wonende IJmedam bij Molkwerum (<1862-1871) en daar overleden in 1871 te IJmedam
Wieger Sanders Krikke, olieslagersknecht
 
Helaas zijn de bevolkingsregisters op albetische volgorde gemaakt. Dus is het lastig om bewoners te achterhalen van de Ymedam. Hieronder een poging.
bevolkingsregister Hemelumer Oldeferd 1860-1869
blad     periode Molkwerum Ymedam
483-153 Anne Buisma boekhouder   B 5a n.k. B 10h n.k.
           
484-86 Jappe Fennema (*1822 Gaastmeer machinist 1860 - 1869 B 6 n.k. -
           
           
488-97 Bauke de Vries (*1829 Warns) arbeider 186? - 1869 B 10f -
  deel G; 489 W-Z        
489-97 Jan Zeldenrust (*1827 Molkwerum) timmerknecht 186? - 1869 B 7 n.k. B 5a n.k.
           
bevolkingsregister Hemelumer Oldeferd 1870-1879
blad   beroep periode Molkwerum Ymedam
  deel A; 491 A-B        
491-153 Anne Buisma (*1808 Langweer) boekhouder 1870 - 1871 B 10h BK -
  deel B; 492 C-G        
492-92 Jappe Fennema (*1822 Gaastmeer) houtzaagmachineknecht 1870 - 1872 B 6a BK -
492-147 Johannes Groenewold (*1825 Zuidbroek) olieslagersknecht 1872 - 1879 B 7a BK B 14
  deel C; 493 H-J        
493-6 Cornelis Hartog (*1824 Assendelft) molenaarsknecht 1870 - 1879 B 10d BK B 23
493-144 Hendrik Haantjes (*1848 't Meer) olieslagersknecht 1870 - 1879 B 10g B 26
493-149 Jan de Jong (*1850 Koudum) boekhouder 187? - 1877 B 5 -
  deel D; 494 K-N        
494-44 Jottje Krul (1817- molenaarsknecht 1870 - 1879 B 7a BK B 15
494-45 Pier Krul werkman 1874 - 1879 B 10 a B 20
494-51 Klaas Kooiman (1826- ? 1877 - 1879 B 9 -
494-54 Wieger Krikke (1844-1???) arbeider 1872 - 1877 B 10h BK B 5a
494-55 Gijsbert Koelstra (*1841 Langweer) machinist 1872 - 1879 B 5 BK B 27
  deel E; 495 O-S        
495-80 Hendrik Roelevink (*1829 Harich) werkman 187? - 1879 B 10f/b BK B 21
495-225 Sipke Seekles (*1848 Witmarsum) olieslagersknecht 1876 - 1879 - B 20a
  deel F; 496 T-V        
496-79 Sjoerd Visser (1833-1875) timmerknecht 1870 - 1875 B 6 BK B 12
496-100 Bauke de Vries (*1829 Warns) molenaarsknecht 1870 - 1879 B 10f B 25
496-116 Hylke de Vries (*1838 Warns) molenaar 1870 - 1879 B 5b BK B 11
496-135 Rintje de Vries (*1817 Warns) veehouder 187? - 1879 B 10b B 24
  deel G; 497 W-Z        
497-62 Hessel Wijbrands (*1793 Warns) veehouder   B 4 BK B 8 / Vlait
497-104 Uilke van der Zee (*1835 Balkhuizen) werkman 1870 - 1872 B 10g BK naar Koudum
497-109 Jan Zeldenrust (*1827 Molkwerum) fabrikant 1870 - 1875 B 5a BK B 10h
           
 
bevolkingsregister Hemelumer Oldeferd 1880-1889
blad naam (geboortejaar) beroep periode Molkwerum Ymedam vertrek naar:
  deel A; A-B        
           
  deel B; 500 C-G        
500-187 Johannes Groenewold (*1825 Zuidbroek) olieslagersknecht 1880 - 1886 B 14 Balk
  deel C; 501 H-J        
501-4 Hendrik Haantjes (*1848 't Meer) arbeider 1880 - 1884 B 26 Balk
501-15 Cornelis Hartog (*1824 Assendelft) arbeider 1880 - 1889 B 23 -
           
  deel D; 503 K-N        
503-26 Gijsbert Koelstra (*1841 Langweer) ?? 1880 - 1886 B 27 Balk
  deel E; 504 O-S        
504-91 Hendrik Roelevink (*1829 Harich) arbeider 1880 - 1889 B 21 / B 12 -
504-149 Sipke Seekles (*1848 Witmarsum) arbeider 1880 - 1885 B 20a overleden
  deel F; 505 T-V        
505-119 Bauke de Vries (*1829 Warns) arbeider 1880 - 1886 B 25 Balk
505-141 Hylke de Vries (*1838 Warns) machinist 1880 - 1886 B 11 Balk
505-152 Rintje de Vries (*1817 Warns) arbeider 1880 - 1888 B 24 Nijemirdum
  deel G; 592 W-Z        
592-63 Hessel Wijbrands (*1793 Warns) landbouwer 1880 - 1880 B 8 overleden
           
 
In het begin verliep alles voorspoedig maar omstreeks 1875 kwam er een terugval. De eek werd door kunststof vervangen en in de landbouw kon Nederland niet op tegen de massaproductie uit Amerika; bovenal sloot Duitsland de grenzen terwijl ons land het stelsel van vrije handel in ere hield. Daar kon de Jonkheer niet tegenop.Er werd nog een ander, sterker stoomgemaal gebouwd, maar in 1887 kwam de tijding uit Rijs: ophouden. Het werk lag stil en de huizen kwamen leeg te staan.
 
sluiting IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 18 mei 1887
De machines van IJmedam kwamen deels te staan in de De Volharding te Balk. Gijsbert Koelstra en Johannes Groenewold vertrokken na de sluiting van de IJmedam naar Balk om te werken in De Volharding van Meinesz. Hendrik Haantjes was al in 1881 naar Balk verhuisd.
 
Otte Krul IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 27 mei 1913
 
IJmedam
bron: Fan Galama oant gemeente Himmelumer Aldefurd door G. Koopmans
 
waterschap IJmedam IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 29 januari 1924 bron: Leeuwarder Courant van 20 januari 1925
 
IJmedam IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 18 april 1925 bron: Nieuwsblad van Friesland van 25 augustus 1925
 
IJmedam
bron: Leeuwarder Courant van 3 juli 1925
Leeuwarder Courant van 7 juli 1925 / Leeuwarder Courant van 10 juli 1925
 
IJmedam
bron: bonneblad topografische kaart 1935 gebruikt door de Rijkspolitiepost te Balk
 
IJmedam
bron: Friesche Koerier van 23 mei 1953, deel 1 / deel 2
 

 

beginpagina langsdeluts laatste wijziging: 10.07.2023